مفهوم شناسی مهارت های مدیریتی
مهارت در فرهنگ دهخدا به معنی زیرکی و
رسایی در کار و استادی و زبردستی است. مهارت یک قابلیت یادگیری است یا به
زبانی دیگر استعداد انجام یا پیش بینی نتایج با حداقل صرف زمان و انرژی
است. مهارت به تواناییهای قابل پرورش شخص که در عملکرد و بقای وظائف منعکس
میشود گفته می شود. بنابراین منظور از مهارت توانایی به کار بردن مؤثر
دانش و تجربه شخصی است. ضابطه اصلی مهارت داشتن، اقدام و عمل مؤثر در شرایط
متغیر است. مهارت، در حقیقت به قابلیت مستمر فرد در انجام سریع و دقیق یک
وظیفه اطلاق می شود. پس مهارت عملی است که سه فاکتور زمان و انرژی و عملکرد
در آن نقش دارند، از این رهیافت است که کسب مهارت نیازمند تمرین و تجربه
است یا به تعبیری دیگر به هر عملی که در آن بتوان تجربه و تمرین داشت , می
توان مهارت اطلاق کرد. اما برای کسب مهارت در هرچیزی، بایستی ویژگیهای آن
یا به عبارتی دیگر، عناصر سازنده آن را در نظر گرفت. اولین ویژگی و خصوصیت
یک مهارت علم است، یعنی برای انجام هر کاری بایستی دانش مربوط به آن را
داشته باشیم و شناخت کلی از ماهیت آنچه را که می خواهیم بدانیم، کسب
نماییم. (ابوالعلایی ، 1385 )
پرورش مهارتهای مدیران در دهه های گذشته
بیش از پیش مورد توجه پژوهشگران و صاحبنظران سازمان و مدیریت قرار گرفته
است. اغلب مقالات و کتاب های مهارت های مدیریت تلاش می کنند مهارتهایی را
به مدیران بیاموزند که از طریق آن بتوانند رفتار خود و زیردستانشان رابه
نحوی موثرتر کنترل کنند. این کتب دیدگاههای نظری را با نتایج حاصل از
موفقیت های مدیران و دستاوردهای سازمان های کامیاب تلفیق می کنند تا زمینه
های به کارگیری راهکارهای عملی موجود را برای مدیران فراهم سازند از این
طریق پرورش مهارتهای مدیریتی می تواند مستقیماً به بهبود عملکرد مدیران
منتهی شود. صاحبنظران مختلف در بیان مهارت های مدیران بیش ازهمه به مهارت
هائی مانند: خویشتن شناسی و مدیریت زمان و مدیریت استرس و تفکر خلاق و حل
مسئله و تصمیم گیری و برقراری ارتباط موثر) شامل مهارت های گوش
سپردن و نگارش سخنرانی و اداره جلسات و...) اعمال نفوذ و قدرت و ایجاد
انگیزه و هدایت و حتی بودجه بندی و تخصیص منابع اشاره نموده اند. (غفوری ،
1389 )
مهارت مدیریتی به مهارت هایی گفته می شود
که به وسیله آن شخص در وجود خود امکان به حرکت در آوردن اجزاء یک مجموعه را
برای حرکت متناسب همه اجزاء به سوی اهداف تعیین شده فراهم می آورد.
مهارت های مدیریتی تابع سلیقه ها و یا رفتارهایی که عادات افراد آنها را
تعریف نموده نیستند. مهارت مدیریتی از سرچشمه علم و دانایی نشأت گرفته و
همگان به خوبی می دانند که مدیریت یک علم است و این علم از یک منطق و
سیستم تبعیت می کند که رفتارهای مدیر تابع آن سیستم است و نه بالعکس.
اعتماد به نفس، احتیاط عقلانی، هدفمند بودن و جسارت تصمیم گیری و تصمیم
سازی از جمله مسائلی است که می تواند مهارت های مدیریتی را به بلوغ برساند.
(احمدی ، 1388 )
سال هاست در ادبیات مدیریت، به ویژه
مدیریت عمومی مهارت های طرح شده توسط کاتز که مهارت های مورد نیاز مدیر را
در سه حیطه مهارت فنی، مهارت انسانی و مهارت ادراکی طبقه بندی کرد، مدنظر
مولفین و صاحبنظران بوده است. مهارت مدیریتی به مهارت هایی گفته می شود که
به وسیله آن شخص در وجود خود امکان به حرکت درآوردن اجزاء یک مجموعه را
برای حرکت متناسب همه اجزاء به سوی اهداف تعیین شده فراهم می آورد.
دانشمندانی همچون کاتز[1] به مهارت های فنی، ادراکی، انسانی، رابینز[2] (2000) مهارت های سیاسی و مهارت های ویژه، گریفین[3] مهارت های تشخیصی و تحلیلی اشاره کرده اند. جونز[4] مهارت های فنی، ادراکی، انسانی را این گونه تعریف کرده است:
مهارت های فنی[5]
مهارت هایی هستند که حیطه ای از دانش یا
شغل ویژه ای را در بر می گیرد. مهارت فنی یعنی دانایی و توانایی در انجام
دادن وظایف خاص که لازمه آن ورزیدگی در کاربرد فنون و ابزار ویژه و شایستگی
عملی در رفتار و فعالیت است. مهارتهای فنی یعنی توانایی به کاربردن دانش،
روش و تکنیک و وسایل لازم برای اجرای وظایف خاص که از راه تجربه، آموزش و
تعلیم بدست آمده است. مهارتهای فنی از طریق تحصیل، کارورزی و تجربه حاصل
میشوند. مدیران معمولاً این مهارتها را طی دورههای آموزشی یا
کارآموزی فرا میگیرند نظیر دانش، فنون و روشهای برنامهریزی،
بودجهبندی، کنترل، حسابداری، امور مالی، کارگزینی کارپردازی و.... ویژگی
بارز مهارت فنی آن است که به بالاترین درجه شایستگی و خبرگی در آن میتوان
دست یافت زیرا این نوع مهارت دقیق، مشخص، دارای ضوابط عینی و قابل
اندازهگیری است. از این رو، کنترل و ارزشیابی آن، هم در جریان آموزش و هم
در مرحله کاربرد و عمل آسان است. مهارتهای فنی مورد نیاز مدیران آموزشی،
ارزشیابی آموزشی، راهنمایی آموزشی، فنون و روشهای تدریس و فنون اداری و
مالی است. ( بهرنگی ، 1389 )
الزامات مهارت های فنی بر اساس مدل کاتز[6]
1- توانایی مدیریت استرس (مقابله با فشار های روانی محیط کار و کنترل آنها).
2- آشنایی با اصول هماهنگی ( ایجاد وحدت و یگانگی میان فعالیت های واحد های مختلف به نحوی که هدف های واحد به طور اثربخش تحقق یابد).
3- آشنایی با کنترل اثربخش( تعیین ملاک ها و روش های سنجش عملکرد و مقایسه عملکرد به نحوی که جوانب کار را در برگیرد).
4- آشنایی با اصول برنامه ریزی (تعیین و
تعریف هدفهای واحد مربوطه و تدارک پیشاپیش و دقیق اطلاعات و وسایلی که تحقق
هدفها را میسر می سازد).
5- توانایی مدیریت تغییر (سازگاری با تغییرات محیطی و مهارت های مورد نظر).
6- توانایی مدیریت زمان ( استفاده بهینه از زمان و تنظیم کارها بر اساس زمان بندی مشخص).
7- آشنایی با اصول سازماندهی( جریان نظم و
ترتیب دادن به کارها و فعالیت ها و تألیف آن به افراد به منظور انجام دادن
کارها و تحقق هدفهای معین).
8- توانایی ارتقاء کیفیت در سازمان.
9- توانایی استفاده از تکنولوژی ( رایانه، اینترنت و اتوماسیون اداری) در راستای پیشبرد فعالیت های سازمانی.
10- توانایی تدوین برنامه های عملیاتی و تخصصی برای واحد های تابعه.
11- توانایی تهیه و تدوین گزارش عملکرد به مدیران مافوق.
12- شناسایی نقاط قوت و ضعف در ارتباط با وظایف محوله.
13- توانایی بودجه ریزی و استفاده از منابع مالی. (نصیری ، 1389)
مهارت های انسانی[7]
مهارتهای انسانی یکی از مهارتهای مهم
مدیریت آموزشی است که به معنی ایجاد محیط مساعد و مطلوب برای کار از طریق
مشارکت گروههای انسانی است. به نظر برخی از متفکرین مدیریت می تواند
در همین مهارت خلاصه شود، زیرا که بیشتر اهداف، عموماً مستلزم جذب مشارکت
گروه های انسانی است و اگر مدیری نتواند روابط انسانی صحیحی با
کارکنان برقرار کند نخواهد توانست در ایفای نقش خود موفق باشد.
بنابراین امروزه مهارت انسانی در درجه اول اهمیت قرار دارد. ( میرکمالی ،
1385 )
مهارت انسانی، قدرت و تشخیص در کارکردن با
مردم و انجام دادن کار بوسیله ی آنها که شامل درک و فهم انگیزش و به
کاربردن رهبری موثر است، می باشد. مهارت هایی هستند که شامل توانایی درک
تغییر وکنترل رفتارهای فردی و گروهی می باشد. مهارت انسانی یعنی داشتن
توانایی و قدرت تشخیص در زمینه ایجاد محیط تفاهم و همکاری و انجام دادن کار
به وسیله دیگران، فعالیت مؤثر به عنوان عضو گروه، درک انگیزههای افراد و
تأثیرگذاری بر رفتار آنان. مهارت انسانی یعنی توانایی داوری در کار با یا
بوسیله مردم به انضمام آگاهی از فن تشویق و به کار گرفتن شیوههای رهبری
موثر. مهارت انسانی در نقطه مقابل مهارت فنی است. یعنی کار کردن با مردم در
مقابل کار کردن با اشیا و چیزها. داشتن مهارتهای انسانی مستلزم آن است که
شخص بیش از هر چیز خود را بشناسد، به نقاط ضعف و قوت خود آگاه باشد، عقاید
و افکارش برخوردار و روشن باشند، اعتماد به نفس داشته باشد، به دیگران
اعتماد کند، به عقاید، ارزشها و احساسات آنان احترام بگذارد، آنان را درک
کند، از تأثیر گفتار و کردار خویش بر دیگران آگاه باشد و بتواند محیط امن و
قابل قبولی برای جلب همکاری دیگران فراهم سازد. مهارتهای انسانی به آسانی
قابل حصول نیستند و فنون و روشهای مشخصی ندارند. امروز دانش علمی در
قلمرو روانشناسی، روانشناسی اجتماعی و مردمشناسی و تجربه و کارورزی در
شرایط گروهی و اجتماعی، به طور غیرمستقیم زمینه دستیابی به مهارتهای
انسانی را فراهم میسازند. کنش و واکنش متقابل با مردم و حساسیت نسبت به
انگیزهها، انتظارات و رفتارهای آنان کمک میکنند تا شخص به مرور بتوانند
علل و عوامل شکلدهنده رفتار افراد انسان را درک کرده راه و رسم کار کردن
با مردم و اثرگذاری بر رفتار آنان را بیاموزد. مدیر آموزشی برای اینکه
بتواند در شماره یکی از اعضای مؤثر محیط آموزشی درآمده بین اعضای تحت رهبری
خود همکاری و تفاهم به وجود آورد، باید به حد کافی از مهارتهای انسانی
بهرهمند باشد. ( سرمد ، 1387 )
الزامات مهارت های انسانی بر اساس مدل کاتز[8]
1- پرورش خلاقیت کارکنان.
2- کسب دانش و اطلاعات در زمینه رهبری به منظور تأثیر گذاری در رفتار دیگران.
3- توانایی تشویق کارکنان به توسعه مهارت ها و توانمندیها ی خود.
4- آشنایی با بهداشت روانی محیط کار و نحوه برخورد با فشار های روانی.
5- توانایی کاهش مقاومت کارکنان در برابر تغییر و تحولات سازمان.
6- توانایی تشخیص مشکلات رفتاری کارکنان و انجام اقدامات لازم.
7- آشنایی با تئوریهای انگیزش به منظور ایجاد انگیزه در خود و کارکنان.
8- توانایی همکاری اثر بخش با سایر مدیران برای حل مسائل سازمان.
9- توانایی برقراری ارتباطات انسانی با کارکنان در محیط کار. ( کولایی، 1380 )
مهارت های ادراکی[9]
توانایی درک مشکلات کلی سازمان و اینکه هر
کاری، مناسب چه بخشی از سازمان است. چنین دانشی به شخص اجازه میدهد که بر
اساس هدفهای سازمان عمل کند نه بر پایه هدفها و احتیاجات گروه مربوط به
خویش. به موازات پیشرفت فرد از سطح سرپرستی به مقامهای بالای مدیریت، نوع
ترکیب مهارتها فرق خواهد کرد. به عبارت دیگر در سه سطح مدیریت مهارتهای
خاصی مورد نیاز است. بارنارد[10]
مهارت ادراکی را شناختن سازمان به عنوان یک مجموعه ی واحد و شناختن تمام
موقعیت هایی که سازمان با آن ها در ارتباط است». مهارت های ادراکی مهارت
هایی هستند که شامل توانایی تجزیه و تحلیل موقعیت و تشخیص علت و معلول
موضوعات و حوادث می باشند. این مهارت ها اغلب از طریق آموزش رسمی، تجربه و
تفکر قابل حصول می باشند، تا اینکه در دوره معاصر مهارت های یادگیری و هوش
هیجانی و غیره ... در حال بررسی و تکوین می باشد. ( پرهیزگار ، 1389 )
گر چه مهارت مدیران به طرق گوناگون تقسیم
بندی شده است، ولی مهارت های سه گانه ای که علاقه بند به نقل از کاتز به
صورت مهارت فنی، روابط انسانی و ادراکی بیان کرده، در برگیرنده تمام تقسیم
بندی های موجود است. مهارت ادراکی یعنی توانایی درک پیچیدگیهای کل سازمان و
تصور همه عناصر و اجزای تشکیلدهنده کار و فعالیت سازمانی به صورت یک کل
واحد (سیستم) به عبارت دیگر، توانایی درک و تشخیص اینکه کارکردهای گوناگون
سازمان به یکدیگر وابسته بوده تغییر در هر یک از بخشها، الزاماً بخشهای
دیگر را تحت تأثیر قرار میدهد. آگاهی از این روابط و شناخت اجزا و عناصر
مهم در موقعیتهای مختلف، مدیر را قادر میسازد که به طریقی تصمیمگیری یا
اقدام کند که موجبات اثربخشی سازمان و رضایت کارکنان آن را فراهم نماید.
اکتساب مهارت ادراکی مستلزم آموزش نظریههای علوم رفتاری بویژه تئوریهای
سازمان، مدیریت و تصمیمگیری و کاربرد عملی آنهاست. امروزه دورههای آموزش
دانشگاهی در رشتههای تخصصی، آشنایی با نگرش و روشهای سیستمی و استفاده از
یافتههای مطالعات و تحقیقات راجع به سازمانها، زمینه دستیابی به مهارت
ادراکی در مدیریت را فراهم میسازند. مدیر آموزشی برای اینکه بتواند محیط
آموزشی را بشناسد، روابط متقابل میان عوامل مختلف را درک کند، اولویتهای
آموزشی را تشخیص دهد، تصمیمات مؤثر اتخاذ کند و با اقدامات خود بهترین
نتایج را عاید نظام آموزشی سازد، باید از مهارت ادراکی قابل ملاحظهای
برخوردار باشد. (نظری راد، 1387 )
الزامات مهارت های اداراکی بر اساس مدل کاتز[11]
1- توانایی ایجاد طرح های نو برای افزایش بهره وری سازمان.
2- توانایی مدیریت بحران (شناسایی فرصت ها و تهدید های محیطی و ارائه راهبرد های اساسی، خلاقانه و سریع).
3- توانایی تحلیل موقعیت ها به صورت واقع بینانه و تصمیم گیری مناسب.
4- توانایی شناسایی مشکل و تفکر حل مسأله در سازمان
5- توانایی برخورداری از مدیریت ریسک ( تشخیص، تجزیه و تحلیل و پاسخ دهی).
6- توانایی ارزیابی علمی عملکرد کارکنان و سازمان و ارائه راهکار های مناسب جهت رفع کاستیها.
7- توانایی هدایت و رهبری واحد ها و سازمان های تابعه.
8- شناخت فرصت ها و امکانات فرابخشی در بهسازی توسعه و سازمان.
9- شناخت بازارها و مشتریان بالقوه سازمان به منظور تدوین طرح های توسعه استراتژیک سازمانی.
10- توانایی نگریستن به سازمان به عنوان یک کل و ارتباط اجزاء با یکدیگر برای تحقق مأموریتها و اهداف سازمان(تفکر استراتژیک).
11- برخورداری از توانایی تجزیه و تحلیل مسائل سازمان در ارتباط با شرایط و ویژگی های سازمان.
12- شناخت روند ها و تحولات مرتبط با مأموریت ها و اهداف سازمان در سطح بین المللی و منطقه ای.
13- شناخت دقیق تغییرات و تحولات اقتصادی- اجتماعی مرتبط با سازمان در سطح ملی.
14- توانایی تعیین موقع اولویت های کاری. ( شاهرودی، 1387 )
[1] -Katz
[2] -Ravinz
[3] -Griffin
[4] -Jonz
[5] -Technical Skill
[6] -Katz
[7] -Human Skill
[8] -Katz
[9] -Conceptual skills
[10] -Barnard
[11] -Katz
